काठमाडौँ- प्रविधिको तीव्र विकास, बदलिँदो जीवनशैली र भौतिक पूर्वाधारको विस्तारसँगै विकसित देशका विद्यालयमा विद्यार्थीले पर्याप्त सुविधा र अवसर पाएका छन्। तर पछिल्ला शैक्षिक तथ्यांकले भने यी सुविधाबीच पनि विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि कमजोर बन्दै गएको देखाएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी मूल्यांकन कार्यक्रम (पिसा) का पछिल्ला नतिजाले विकसित देशका विद्यार्थीको पठन, गणित र विज्ञानसम्बन्धी क्षमता लगातार खस्किँदै गएको देखाएको छ। सन् २०२२ मा देखिएको गिरावटलाई कोरोना महामारीका कारण विद्यालय बन्द हुँदा परेको अस्थायी असरका रूपमा व्याख्या गरिएको थियो। तर सन् २०२५ को तथ्यांकले विद्यार्थीको उपलब्धि सुधारिनुको सट्टा गिरावट थप तीव्र भएको देखाएको छ।
उच्च आय भएका देशका १५ वर्षीय विद्यार्थी अहिले सन् २०१५ का आफ्ना समकक्षीको तुलनामा पठन, गणित, ज्ञानको प्रयोग र तर्क गर्ने क्षमतामा उल्लेख्य रूपमा पछाडि रहेको अध्ययनले देखाएको छ। यसलाई महामारीको प्रभाव मात्रै नभई शिक्षा प्रणालीमा भएका केही नीतिगत परिवर्तन र डिजिटल विचलनसँग समेत जोडेर हेर्न थालिएको छ।
मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल र अन्य डिजिटल माध्यमले विद्यार्थीको ध्यान निरन्तर भंग गरिरहेका छन्। विद्यालयमा कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोग बढ्दै जाँदा विद्यार्थीले आफैँ सोच्ने, खोज्ने र समस्या समाधान गर्ने अभ्यास कम हुन सक्ने जोखिमसमेत देखिएको छ।
तर समस्या प्रविधिमा मात्रै सीमित छैन। बालबालिकालाई के पढाउने र कसरी पढाउने भन्ने विषयमा विगत केही दशकमा भएका परिवर्तनले पनि शैक्षिक उपलब्धिमा असर पारेको बहस सुरु भएको छ।
सन् २००० को दशकमा फिनल्यान्डले पिसामा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेपछि विश्वका धेरै देशले उसको शिक्षा प्रणालीलाई अनुकरण गर्न थाले। विद्यार्थीलाई बढी स्वतन्त्रता र लचकता दिने, आलोचनात्मक सोच तथा व्यवहारिक सीपमा जोड दिने प्रणालीको प्रशंसा भयो। त्यसक्रममा आधारभूत विषयको ठोस ज्ञान, मानकीकृत परीक्षा र विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि मापनमा तुलनात्मक रूपमा कम जोड दिइयो।
तर पछिल्ला वर्षमा फिनल्यान्डकै शैक्षिक उपलब्धि कमजोर हुँदै गएको छ। यसले उसको उत्कृष्ट प्रदर्शनको आधार के थियो भन्नेबारे पुनः बहस सुरु भएको छ।
बेलायतका विभिन्न क्षेत्रको अनुभवले पनि पाठ्यक्रम र विद्यार्थीको उपलब्धि मापनबीचको सन्तुलनबारे प्रश्न उठाएको छ। स्कटल्यान्ड, वेल्स र उत्तरी आयरल्यान्डले फिनल्यान्डको जस्तै व्यापक सीप र सिकाइ परिणाममा जोड दिँदै परम्परागत पाठ्यक्रम तथा केही मानकीकृत परीक्षाबाट दूरी बनाए। यसको विपरीत बेलायतले आधारभूत विषयमा स्पष्ट पाठ्यक्रम, विद्यार्थीको उपलब्धि मापन र विद्यालयलाई नतिजाप्रति जवाफदेही बनाउने अभ्यासलाई निरन्तरता दियो।
करिब १५ वर्षपछि बेलायतको शैक्षिक उपलब्धि तुलनात्मक रूपमा बलियो रह्यो भने स्कटल्यान्ड, वेल्स र उत्तरी आयरल्यान्डका विद्यार्थीको प्रदर्शनमा उल्लेख्य गिरावट देखिएको छ।
अमेरिकाको मिसिसिपी राज्यको उदाहरण पनि चर्चामा छ। तुलनात्मक रूपमा कमजोर आर्थिक अवस्था रहेको मिसिसिपीले पछिल्ला वर्षमा विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिमा उल्लेख्य सुधार गरेको छ। विशेषगरी कमजोर प्रदर्शन गर्ने विद्यार्थीको नतिजामा सुधार देखिएको छ।
यसको एउटा कारण प्रमाणमा आधारित शिक्षण विधिलाई मानिएको छ। सानै उमेरमा अक्षर र ध्वनिबीचको सम्बन्ध सिकाउने विधिदेखि विद्यार्थीले अर्को कक्षामा प्रवेश गर्नुअघि आवश्यक पढाइ क्षमता हासिल गरेको सुनिश्चित गर्ने अभ्याससम्मलाई प्राथमिकता दिइएको छ। साथै विद्यालय र शिक्षकलाई विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिप्रति जवाफदेही बनाउने व्यवस्था पनि गरिएको छ।
शिक्षामा परीक्षा र नतिजालाई बढी महत्त्व दिँदा विद्यार्थीमाथि दबाब बढ्ने तर्क पनि हुने गरेको छ। तर उपलब्ध प्रमाणले नतिजामा केन्द्रित शिक्षा प्रणाली अपनाएका देशका विद्यार्थी अनिवार्य रूपमा बढी तनावमा रहेको वा कम खुसी भएको देखाउँदैन।
अर्कोतर्फ, पिसाले केवल कण्ठ गर्ने क्षमता परीक्षण गर्दैन। विद्यालयमा सिकेको ज्ञानलाई नयाँ परिस्थितिमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता मापन गर्नु यसको मुख्य उद्देश्य हो। आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता र समस्या समाधानका लागि पनि आधारभूत ज्ञान आवश्यक हुने भएकाले ज्ञान र सीपलाई एकअर्काको विकल्पका रूपमा हेर्न नहुने विज्ञहरूको तर्क छ।
नेपालले के सिक्ने?
विकसित देशको अनुभव नेपालका लागि पनि महत्वपूर्ण पाठ बन्न सक्छ। नेपालमा शिक्षालाई व्यावहारिक, सीपमूलक र विद्यार्थीकेन्द्रित बनाउने नाममा पाठ्यक्रम तथा शिक्षण विधिमा निरन्तर परिवर्तन भइरहेका छन्। यस्ता परिवर्तन आवश्यक भए पनि त्यस क्रममा बालबालिकाको आधारभूत ज्ञान कमजोर बन्न नदिनुपर्ने चुनौती छ।
विद्यार्थीले पढ्न, लेख्न, गणना गर्न, तर्क गर्न र आधारभूत विषयको पर्याप्त ज्ञान हासिल गर्नैपर्छ। त्यसपछि मात्र उनीहरूले प्राप्त ज्ञानलाई नयाँ परिस्थितिमा प्रयोग गर्दै उच्चस्तरीय सीप विकास गर्न सक्छन्।
मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र कृत्रिम बौद्धिकताले विद्यार्थीलाई सूचना तथा उत्तरमा सहज पहुँच दिएको अवस्थामा विद्यालयको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बनेको छ। अब विद्यालयले विद्यार्थीलाई केवल उत्तर दिने होइन, प्रश्न गर्न, उत्तर खोज्न, प्रमाण जाँच्न, तर्क गर्न र आफैँ सोच्न सक्ने बनाउन आवश्यक छ।
त्यसैले आधुनिक शिक्षा पुरानो सबै कुरा अस्वीकार गर्ने वा नयाँ सीपका नाममा आधारभूत ज्ञानलाई पन्छाउने हुनु हुँदैन। आवश्यक ज्ञानलाई बलियो बनाउँदै त्यसलाई प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु नै आधुनिक शिक्षाको मूल उद्देश्य हुनुपर्छ।
प्रविधिले संसार बदल्न सक्छ, तर सोच्ने क्षमताको विकल्प बन्न सक्दैन। त्यसैले आजको मुख्य प्रश्न विद्यालयमा प्रविधि कति पुग्यो भन्ने होइन—प्रविधिको बीचमा हाम्रा बालबालिकाले कति सिकिरहेका छन् भन्ने हो।
सुविधासम्पन्न विद्यालय निर्माण गर्नु मात्रै पर्याप्त छैन। सक्षम, तर्कशील र ज्ञानमा आधारित पुस्ता निर्माण गर्न आधारभूत ज्ञान, एकाग्रता, अनुशासन र निरन्तर सिकाइको अभ्यासलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
