काठमाडाैँ- कक्षा १२ को नतिजा सार्वजनिक भएसँगै स्नातक तहमा भर्नाको तयारी सुरु भएको छ। व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि, विज्ञान, मानविकी, शिक्षा लगायतका विषय अध्ययनका लागि विद्यार्थीले आफ्नो रुचि, क्षमता र भविष्यको करिअरलाई ध्यानमा राखेर विषय तथा क्याम्पस छनोट गर्नुपर्ने हुन्छ।
व्यवस्थापन शिक्षा पछिल्लो समय नेपालमा मात्र नभई विश्वभर विद्यार्थीको आकर्षणको विषय बनेको छ। व्यवसाय सञ्चालनदेखि बैंकिङ, वित्त, बजार व्यवस्थापन, मानव संसाधन, उद्यमशीलता, गैरसरकारी संस्था तथा सरकारी सेवासम्म व्यवस्थापन शिक्षाको ज्ञान उपयोगी हुने भएकाले यसको सम्भावना फराकिलो छ।
यही सन्दर्भमा शंकरदेव क्याम्पसका क्याम्पस प्रमुख डा. कपिल खनालसँग व्यवस्थापन शिक्षा, रोजगारीका अवसर, विदेश अध्ययनको प्रवृत्ति, इन्टर्नसिप तथा शंकरदेव क्याम्पसको विशेषताबारे गरिएको कुराकानी :
नेपालमा व्यवस्थापन संकाय अध्ययनका लागि विद्यार्थीमा आकर्षण देखिन्छ। यसको कारण के होला?
व्यवस्थापन आफैँमा बहुआयामिक र व्यावहारिक विषय हो। घरदेखि राष्ट्र र विश्वव्यापी संस्थासम्म कुनै पनि काम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान र सीप आवश्यक हुन्छ। त्यसैले व्यवस्थापन शिक्षा नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर नै आवश्यक र लोकप्रिय विषयका रूपमा स्थापित भएको छ।
पहिले व्यवस्थापन अध्ययनको मुख्य उद्देश्य जागिर प्राप्त गर्नु हो भन्ने बुझाइ थियो। तर अहिले त्यसमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। व्यवस्थापन अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, आफैँ व्यवसाय सुरु गर्ने, उद्यमी बन्ने, नयाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने र संस्थाको नेतृत्व गर्नेसम्मका अवसर पाउँछन्।
व्यवस्थापन शिक्षाले विद्यार्थीलाई नेतृत्व, सञ्चार, वित्तीय व्यवस्थापन, बजार विश्लेषण, मानव संसाधन व्यवस्थापन, निर्णय क्षमता र समस्या समाधानजस्ता सीप विकास गर्न सहयोग गर्छ। यी सीप जुनसुकै क्षेत्रमा पनि उपयोगी हुने भएकाले व्यवस्थापनप्रति विद्यार्थीको आकर्षण बढेको हो।
व्यवस्थापन शिक्षा अध्ययन गरेपछि विद्यार्थीले कस्ता क्षेत्रमा अवसर पाउन सक्छन्?
व्यवस्थापनको क्षेत्र निकै फराकिलो छ। बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा, उद्योग, व्यापारिक प्रतिष्ठान, होटल तथा पर्यटन, गैरसरकारी संस्था, सरकारी निकाय, बहुराष्ट्रिय कम्पनीलगायत धेरै क्षेत्रमा व्यवस्थापन अध्ययन गरेका जनशक्तिको आवश्यकता हुन्छ।
त्यसैगरी लेखा, वित्त, मानव संसाधन, मार्केटिङ, बिक्री व्यवस्थापन, अपरेसन, सप्लाई चेन, परियोजना व्यवस्थापन तथा उद्यमशीलतामा पनि अवसर छन्।
अहिलेको पुस्ताका लागि अर्को महत्वपूर्ण अवसर भनेको आफैँ उद्यम गर्ने वातावरण हो। डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै अनलाइन व्यवसाय, डिजिटल मार्केटिङ, ई–कमर्स, स्टार्टअप तथा विभिन्न सेवा व्यवसायमा पनि व्यवस्थापन ज्ञान उपयोगी भएको छ।
त्यसैले व्यवस्थापन शिक्षा भनेको केवल जागिर खाने शिक्षा होइन, रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने जनशक्ति उत्पादन गर्ने शिक्षा पनि हो।
विदेश अध्ययनका लागि नेपाली विद्यार्थीको आकर्षण बढिरहेको अवस्थामा व्यवस्थापन अध्ययन गर्ने विद्यार्थी पनि विदेश जाने क्रम छ। यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ?
अवसरको खोजी गर्नु मानिसको स्वाभाविक प्रवृत्ति हो। विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय तथा कलेजमा अध्ययन गर्न चाहने नेपाली विद्यार्थी हुनु सकारात्मक पक्ष पनि हो। तर विदेश जानु बाध्यता बन्नु हुँदैन।
विद्यार्थीले विदेशमा जान खोज्नुको कारण के हो भन्ने महत्वपूर्ण हुन्छ। राम्रो शिक्षा, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र नयाँ सीप हासिल गर्ने उद्देश्यले विदेश जानु एउटा अवसर हो। तर नेपालमै गुणस्तरीय शिक्षा, सीप र रोजगारीको वातावरण निर्माण गर्न सकियो भने धेरै विद्यार्थीलाई स्वदेशमै रोक्न सकिन्छ।
यसका लागि विश्वविद्यालय, कलेज, सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ। पाठ्यक्रमलाई समयअनुकूल बनाउने, प्रयोगात्मक शिक्षामा जोड दिने, उद्योगसँग सहकार्य गर्ने र विद्यार्थीलाई अध्ययनकै क्रममा रोजगारी तथा उद्यमशीलतासँग जोड्ने काम गर्नुपर्छ।
विद्यार्थीलाई विदेश जानबाट रोक्नेभन्दा स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्नु महत्वपूर्ण हो भन्नुभयो। त्यसका लागि शिक्षामा कस्तो परिवर्तन आवश्यक छ?
विद्यार्थीलाई विदेश जान रोक्ने मात्र हाम्रो उद्देश्य हुनु हुँदैन। उनीहरूलाई स्वदेशमै भविष्य देख्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु मुख्य कुरा हो।
आजको विद्यार्थीले प्रमाणपत्र मात्र खोजेको छैन। उसले पढिसकेपछि के गर्न सक्छु, कहाँ काम पाउँछु, आफ्नो सीप कसरी प्रयोग गर्न सक्छु र आफैँ केही गर्न सक्छु कि सक्दिनँ भन्ने प्रश्न गर्छ।
त्यसैले विद्यालय तथा विश्वविद्यालय तहदेखि नै सीपमा आधारित शिक्षा आवश्यक छ। पाठ्यक्रममा व्यावहारिक परियोजना, केस स्टडी, प्रस्तुतीकरण, अनुसन्धान, इन्टर्नसिप र उद्योगसँगको सहकार्यलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
‘पढ्ने र कमाउने’बीचको दूरी घटाउन सकियो भने विद्यार्थीलाई स्वदेशमै अवसर देखाउन सकिन्छ।
व्यवस्थापनसँगै अन्य विषय अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि पनि इन्टर्नसिप आवश्यक देखिन्छ। नेपालमा यसको अवस्था कस्तो छ?
इन्टर्नसिप विद्यार्थीका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। कक्षाकोठामा सिकेको सैद्धान्तिक ज्ञानलाई वास्तविक कार्यस्थलमा प्रयोग गर्ने अवसर इन्टर्नसिपले दिन्छ।
व्यवस्थापन अध्ययनका विद्यार्थीका लागि बैंक, बीमा, उद्योग, व्यापारिक संस्था, होटल, वित्तीय संस्था तथा विभिन्न सेवा क्षेत्रमा इन्टर्नसिपको अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
तर नेपालमा अझै पनि सबै संस्थाले विद्यार्थीलाई इन्टर्नका रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण समान रूपमा विकास भएको छैन। कतिपय संस्थामा गोपनीयता, जिम्मेवारी र व्यवस्थापनसम्बन्धी कारण देखाएर विद्यार्थीलाई इन्टर्नसिपमा राख्न हिचकिचाउने अवस्था पनि छ।
यसलाई सुधार गर्न विश्वविद्यालय, कलेज, उद्योग तथा सरकारबीच समन्वय आवश्यक छ। उद्योग तथा संस्थाहरूले पनि भविष्यका लागि आवश्यक जनशक्ति तयार पार्ने सामाजिक दायित्वका रूपमा इन्टर्नसिपलाई लिनुपर्छ।
व्यवस्थापन शिक्षामा अब प्रविधिको भूमिका कस्तो हुँदै गएको छ?
प्रविधिबिना आधुनिक व्यवस्थापनको कल्पना गर्न कठिन छ। अहिले व्यवसाय सञ्चालनदेखि बैंकिङ, लेखा, मार्केटिङ, मानव संसाधन र ग्राहक व्यवस्थापनसम्म डिजिटल प्रणालीको प्रयोग भइरहेको छ।
त्यसैले व्यवस्थापन अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले परम्परागत व्यवस्थापन ज्ञानसँगै डिजिटल लिटरेसी, डेटा विश्लेषण, डिजिटल मार्केटिङ, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, वित्तीय प्रविधि र अनलाइन व्यवसायबारे पनि आधारभूत ज्ञान राख्न आवश्यक छ।
भविष्यको व्यवस्थापन शिक्षा प्रविधि र व्यवसायसँग अझ नजिक जोडिनेछ। त्यसका लागि विद्यार्थीलाई परिवर्तनशील बजारअनुसार आफूलाई निरन्तर अपडेट गर्न सिकाउनुपर्छ।
शंकरदेव क्याम्पसले व्यवस्थापन शिक्षाका लागि आफ्नो पहिचान कसरी स्थापित गरेको छ?
शंकरदेव क्याम्पसको आफ्नै ऐतिहासिक भूमिका छ। नेपालमा वाणिज्य तथा व्यवस्थापन शिक्षाको विकासमा यस क्याम्पसले लामो समयदेखि योगदान गर्दै आएको छ।
क्याम्पसबाट अध्ययन गरेका धेरै विद्यार्थी अहिले बैंक तथा वित्तीय संस्था, उद्योग, व्यापार, सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, गैरसरकारी संस्था तथा विभिन्न व्यावसायिक क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिकामा छन्। यसले क्याम्पसको शैक्षिक योगदानलाई देखाउँछ।
शंकरदेव क्याम्पसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको व्यवस्थापन तथा वाणिज्य शिक्षालाई समयअनुकूल बनाउँदै नयाँ कार्यक्रम र शिक्षण पद्धतिलाई अघि बढाउने प्रयास हो। अनुभवी प्राध्यापक, विविध शैक्षिक कार्यक्रम र काठमाडौं उपत्यकाको सहज पहुँचले पनि विद्यार्थीलाई आकर्षित गरेको छ।
अहिले विद्यार्थीले क्याम्पस छनोट गर्दा के–के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
क्याम्पस छनोट गर्दा केवल नाम वा विज्ञापन हेरेर निर्णय गर्नु हुँदैन। विद्यार्थीले केही महत्वपूर्ण विषयमा ध्यान दिनुपर्छ।
पहिलो, आफूले पढ्न चाहेको कार्यक्रमको पाठ्यक्रम कस्तो छ भन्ने हेर्नुपर्छ। दोस्रो, प्राध्यापकको अनुभव र शिक्षण वातावरण बुझ्नुपर्छ। तेस्रो, प्रयोगात्मक शिक्षा, इन्टर्नसिप, अनुसन्धान तथा अतिरिक्त क्रियाकलापका अवसर छन् कि छैनन् भन्ने हेर्नुपर्छ।
त्यसैगरी क्याम्पसको शैक्षिक वातावरण, विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि, शुल्क संरचना, भौतिक पूर्वाधार, पुस्तकालय, प्रविधिको प्रयोग तथा विद्यार्थीलाई करिअर निर्माणमा दिइने सहयोग पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
विद्यार्थीले आफ्नो रुचि, क्षमता र भविष्यको लक्ष्यसँग मिल्ने कार्यक्रम रोज्नुपर्छ। क्याम्पसको नामभन्दा पनि आफूले त्यहाँबाट कस्तो शिक्षा र सीप प्राप्त गर्न सक्छु भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।
व्यवस्थापन शिक्षा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीलाई तपाईंको सुझाव के छ?
व्यवस्थापन पढ्न चाहने विद्यार्थीले यसलाई केवल डिग्री प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा नलिनुहोस्। व्यवस्थापन एउटा जीवनोपयोगी शिक्षा पनि हो।
पढाइसँगै सञ्चार सीप, अंग्रेजी तथा नेपाली भाषामा प्रभावकारी अभिव्यक्ति, डिजिटल सीप, नेतृत्व क्षमता, प्रस्तुतीकरण, समस्या समाधान र टिममा काम गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।
साथै विद्यार्थीले अध्ययनकै क्रममा कुनै न कुनै क्षेत्रमा व्यावहारिक अनुभव हासिल गर्नुपर्छ। इन्टर्नसिप, स्वयंसेवा, परियोजना कार्य, अनुसन्धान तथा उद्यमशीलतासँग जोडिन सकियो भने त्यसले भविष्यको करिअरमा ठूलो सहयोग गर्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार विषय तथा क्याम्पस छनोट गर्नुहोस्। व्यवस्थापन शिक्षा बहुआयामिक भएकाले यसबाट विभिन्न क्षेत्रमा जाने बाटो खुल्छ। सही शिक्षा, सही सीप र सही सोचलाई जोड्न सकियो भने विद्यार्थीले नेपालमै पनि राम्रो करिअर बनाउन सक्छ।
अन्त्यमा कक्षा १२ पछि व्यवस्थापन तर्फका विषय अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीलाई के भन्न चाहनुहुन्छ?
व्यवस्थापन शिक्षा आजको मात्र होइन, भविष्यको पनि महत्वपूर्ण शिक्षा हो। विद्यार्थीले डिग्रीसँगै सीप, ज्ञान र व्यावहारिक अनुभव हासिल गर्नुपर्छ।
विश्वविद्यालय र कलेजले पनि समयको मागअनुसार पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्दै उद्योग तथा बजारसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाबाट बाहिर निकालेर वास्तविक कार्यक्षेत्रसँग जोड्न सकियो भने शिक्षाको प्रभाव अझ बढ्छ।
शंकरदेव क्याम्पस व्यवस्थापन तथा वाणिज्य शिक्षाको क्षेत्रमा लामो इतिहास बोकेको संस्था हो। यहाँ अध्ययन गर्ने विद्यार्थीले आफ्नो क्षमता विकास गर्दै भविष्यको करिअर निर्माण गर्न सकून् भन्ने हाम्रो मुख्य उद्देश्य हो।
