काठमाडौँ- बिरामीको सेवा गर्ने, मानव जीवन बचाउने र स्वास्थ्य क्षेत्रमा योगदान पुर्याउने उद्देश्यले नर्सिङ पेसामा प्रवेश गरेका नेपाली युवाहरू अहिले आफ्नै भविष्य सुरक्षित गर्न विदेशिने तयारीमा छन्। अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्डदेखि खाडी मुलुकसम्म नेपाली नर्सका लागि रोजगारीका आकर्षक गन्तव्य बनिरहेका छन्। उनीहरूलाई विदेशले तान्नुको कारण केवल बढी तलब होइन, पेसागत सुरक्षा, सम्मान, सामाजिक संरक्षण र वृत्ति विकासका अवसर पनि हुन्।
नेपालमा नर्सिङ अध्ययन सुरु गर्दा अधिकांश विद्यार्थीको सपना बिरामीको सेवा गर्ने र आफ्नो ज्ञान तथा सीपबाट समाजमा योगदान पुर्याउने हुन्छ। तर अध्ययन पूरा गरेर अस्पतालमा काम गर्न थालेपछि उनीहरूको प्राथमिकतामा आफ्नो आर्थिक अवस्था, रोजगारीको स्थायित्व र भविष्यको सुरक्षा पनि थपिन्छ। सीमित पारिश्रमिक, लामो कार्यसमय, करार सेवाको अनिश्चितता र पेसागत अवसरको अभावले धेरै नर्सलाई विदेशको रोजगारीतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ।
म आफैँ पनि नेपालको एक सरकारी अस्पतालमा करार सेवामा कार्यरत नर्स हुँ। बिरामीको सेवामा खटिँदा आफ्नो पेसाप्रति गर्व लाग्छ। तर करार सेवाको अनिश्चितता, सीमित पारिश्रमिक र भविष्यको अन्योलले विदेशमा अवसर खोज्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ। म जस्तै धेरै नर्स अहिले भाषा परीक्षा, पेसागत लाइसेन्स र आवश्यक कागजातको तयारीमा छन्। कोही बेलायत जान आइइएलटीएस वा ओइटीको तयारी गरिरहेका छन् भने कोही अमेरिकाका लागि एनसीएलईएक्स परीक्षा दिँदै छन्। त्यस्तै, जर्मनी जान चाहनेहरू जर्मन भाषा सिकिरहेका छन्।
यो केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वा विदेश मोहको विषय होइन। नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीले दक्ष जनशक्तिलाई किन टिकाउन सकिरहेको छैन भन्ने गम्भीर प्रश्न पनि हो।
विदेशमा नर्सको तलब र सुविधा कति ?
नेपाली नर्सका लागि विदेश आकर्षक बन्नुको प्रमुख कारण नेपाल र विकसित मुलुकबीचको पारिश्रमिक तथा सेवासुविधामा देखिएको ठूलो अन्तर हो।
अमेरिकाको श्रम तथ्याङ्क विभागका अनुसार सन् २०२५ मेमा रजिस्टर्ड नर्सको वार्षिक मध्यक तलब ९७ हजार ५५० अमेरिकी डलर थियो। अस्पतालमा कार्यरत नर्सको मध्यक तलब वार्षिक एक लाख २२ हजार डलरभन्दा बढी छ। यसका अतिरिक्त रोजगारदाताअनुसार स्वास्थ्य बीमा, दन्त उपचार, अवकाश बचत योजना, सशुल्क बिदा र अतिरिक्त समयको भुक्तानीजस्ता सुविधा उपलब्ध हुन्छन्।
बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (एनएचएस) मा अप्रिल २०२६ देखि लागू तलबमानअनुसार नयाँ रजिस्टर्ड नर्सले सामान्यतः ब्यान्ड ५ अन्तर्गत वार्षिक ३२ हजार ७३ देखि ३९ हजार ४३ पाउन्डसम्म पारिश्रमिक पाउँछन्। अनुभव र जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा ब्यान्ड ६ मा ३९ हजार ९५९ देखि ४८ हजार ११७ पाउन्ड र ब्यान्ड ७ मा ४९ हजार ३८७ देखि ५६ हजार ५१५ पाउन्डसम्म पुग्छ। राति, शनिबार, आइतबार तथा सार्वजनिक बिदामा काम गरेबापत अतिरिक्त भुक्तानी, पेन्सन, वार्षिक बिदा र बिरामी बिदाको व्यवस्था पनि छ।
क्यानडामा रजिस्टर्ड नर्सको प्रतिघण्टा मध्यक पारिश्रमिक करिब ४३.२७ क्यानेडियन डलर रहेको सरकारी रोजगार विवरणले देखाउँछ। सातामा ३७.५ घण्टा काम गर्ने हिसाबले वार्षिक सकल आम्दानी करिब ८४ हजार ४०० क्यानेडियन डलर हुन्छ। प्रान्तअनुसार पारिश्रमिक फरक भए पनि स्वास्थ्य बीमा, पेन्सन, ओभरटाइम र अतिरिक्त बिदाजस्ता सुविधा उपलब्ध हुन्छन्।
जर्मनीमा सार्वजनिक सेवाअन्तर्गतको टीभीओडी-पी तलबमानअनुसार सन् २०२६ मा पी७ समूहका नर्सले मासिक ३ हजार ५१० देखि ४ हजार ३०५ युरो र पी८ समूहमा ३ हजार ७०१ देखि ४ हजार ४८९ युरोसम्म आधारभूत तलब पाउँछन्। यसबाहेक नर्सिङ भत्ता, राति तथा सार्वजनिक बिदामा काम गरेबापत थप भुक्तानी र वार्षिक विशेष भत्ताको व्यवस्था छ। तर त्यहाँ काम गर्न जर्मन भाषा र शैक्षिक योग्यताको मान्यता प्राप्त गर्नु अनिवार्य चुनौतीका रूपमा रहन्छ।
स्विट्जरल्यान्डमा पूर्णकालीन नर्सको औसत वार्षिक सकल तलब करिब ७९ हजार ३०० स्विस फ्र्याङ्क रहेको रोजगार बजारसम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ। अनुभव, विशेषज्ञता र काम गर्ने क्षेत्रअनुसार तलब फरक हुन्छ। १३औँ महिनाको तलब, बोनस तथा अतिरिक्त कार्यभत्ताले पनि आम्दानी बढाउन सक्छ।
खाडी मुलुक पनि बन्दै छन् आकर्षक गन्तव्य
अमेरिका र युरोपेली मुलुकसँगै खाडी राष्ट्रहरू पनि नेपाली नर्सका लागि रोजगारीका महत्वपूर्ण गन्तव्य बनेका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्स, साउदी अरेबिया, कतार, बहराइन, ओमान र कुवेतमा नेपाली नर्सले रोजगारीका अवसर पाइरहेका छन्।
रोजगार बजारका विभिन्न विवरणअनुसार यूएईमा रजिस्टर्ड नर्सले मासिक १ हजार ५०० देखि ४ हजार ९०० अमेरिकी डलर बराबर, साउदी अरेबियामा १ हजार ६०० देखि ४ हजार ८००, कतारमा १ हजार ४०० देखि ४ हजार ९००, बहराइनमा १ हजार १०० देखि ३ हजार २००, ओमानमा १ हजार ८०० देखि ३ हजार ४०० र कुवेतमा १ हजारदेखि ३ हजार ९०० डलरसम्म पारिश्रमिक पाउन सक्ने देखिन्छ। यी रकम अनुभव, पद, अस्पताल र रोजगार सम्झौताअनुसार फरक हुने अनुमानित दायरा हुन्।
खाडीका कतिपय अस्पतालले आवास, यातायात, स्वास्थ्य बीमा र वार्षिक हवाई टिकटसमेत उपलब्ध गराउँछन्। कतिपय मुलुकमा व्यक्तिगत आयकर नलाग्ने व्यवस्थाले बचतको सम्भावना पनि बढाउँछ। यद्यपि सबै रोजगारदाताले समान सुविधा दिने भएकाले विदेश जानुअघि रोजगार सम्झौता, कामको प्रकृति र सेवा सुविधाबारे स्पष्ट जानकारी लिन आवश्यक हुन्छ।
विदेशमा देखिने उच्च पारिश्रमिकलाई नै वास्तविक बचत ठान्नु पनि उचित हुँदैन। अमेरिकामा घरभाडा र बीमा, बेलायतमा आवास खर्च, क्यानडामा कर तथा जीवनयापन र स्विट्जरल्यान्डमा महँगो बसोबासले आम्दानीको ठूलो हिस्सा खर्च हुन सक्छ। त्यसैले विदेशको आकर्षण तलबमा मात्र सीमित छैन। व्यवस्थित कार्यवातावरण, सामाजिक सुरक्षा, पेसागत सम्मान र विशेषज्ञता हासिल गर्ने अवसर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।
नेपालमा नर्सको श्रमको मूल्य किन कमजोर ?
नेपालमा सरकारी सेवामा कार्यरत नर्सको पारिश्रमिक तह र जिम्मेवारीअनुसार फरक हुन्छ। उपलब्ध तलब विवरणअनुसार पाँचौँ तहका स्टाफ नर्सको आधारभूत मासिक तलब करिब ३८ हजार २०३ रुपैयाँ र सातौँ तहका नर्सिङ अधिकृतको करिब ५० हजार ४३६ रुपैयाँ छ। नियमित सरकारी सेवामा सञ्चय कोष, बिदा तथा अवकाश सुविधाजस्ता व्यवस्था पनि छन्।
तर करार सेवामा कार्यरत नर्सको अवस्था निकै फरक छ। स्थायी सेवामा जस्तो रोजगारीको सुनिश्चितता हुँदैन। करार अवधि थपिने वा नथपिने अन्योल रहन्छ। निजी अस्पतालमा पनि संस्थाअनुसार पारिश्रमिक र सेवासुविधामा ठूलो असमानता छ। कतिपय संस्थामा नयाँ नर्सले १५ देखि २५ हजार रुपैयाँमै काम गर्नुपर्ने अवस्था छ भने ठूला अस्पतालमा अनुभव र जिम्मेवारीअनुसार ३० देखि ६० हजार रुपैयाँसम्म पाउन सक्छन्।
नर्सिङ अध्ययनका लागि परिवारले गरेको आर्थिक लगानी, अध्ययनमा बिताएका वर्ष र बिरामीको जीवनसँग जोडिएको संवेदनशील जिम्मेवारीको तुलनामा यस्तो पारिश्रमिकले धेरैलाई निराश बनाउँछ। लामो कार्यसमय, जनशक्तिको अभाव, अतिरिक्त समयको उचित भुक्तानी नहुनु, कार्यस्थलमा हुने दुर्व्यवहार र पेसागत सम्मानको कमीले पनि नर्सहरूको असन्तुष्टि बढाएको छ।
नर्सले केवल बिरामीको हेरचाह मात्र गर्दैनन्। उनीहरू स्वास्थ्य संस्थाको सेवा प्रवाह, उपचार व्यवस्थापन, बिरामीको मनोवैज्ञानिक अवस्था र स्वास्थ्य सचेतना विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन्। यस्तो जिम्मेवारी बोकेको जनशक्तिको श्रमको उचित मूल्यांकन नहुनु स्वास्थ्य प्रणालीकै कमजोरी हो।
दक्ष नर्स विदेशिँदा देशले के गुमाउँछ ?
एउटी दक्ष नर्स विदेशिनु एउटा व्यक्तिको रोजगारी परिवर्तन मात्र होइन। त्यससँगै देशले लगानी गरेको शिक्षा, तालिम, अनुभव र सीप पनि बाहिरिन्छ। नेपालमै नर्सिङ जनशक्तिको आवश्यकता रहेको अवस्थामा अनुभवी नर्स विदेशिनु स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर र उपलब्धताका लागि गम्भीर चुनौती बन्न सक्छ।
ग्रामीण क्षेत्र, सरकारी अस्पताल र दुर्गम स्वास्थ्य संस्थामा नर्सिङ जनशक्तिको आवश्यकता अझ बढी छ। दक्ष नर्सको पलायनले जनशक्ति व्यवस्थापनमा समस्या थपिन सक्छ। नयाँ जनशक्ति उत्पादन गर्न मात्र पर्याप्त हुँदैन, उत्पादन भएको जनशक्तिलाई देशभित्रै टिकाउने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ।
तर विदेश जान चाहने नर्सलाई देशप्रतिको जिम्मेवारी सम्झाएर रोक्नु समाधान होइन। आफ्नै देशमा बसेर सम्मानपूर्वक काम गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु राज्य र स्वास्थ्य संस्थाको जिम्मेवारी हो।
नर्सलाई रोक्ने होइन, देशमै टिक्ने वातावरण बनाऔँ
नेपालमा नर्सिङ जनशक्ति टिकाउन सरकारले सरकारी तथा निजी अस्पतालमा न्यूनतम पारिश्रमिकको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। करार सेवामा कार्यरत नर्सको सेवा सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। अतिरिक्त समय र जोखिमअनुसार भत्ता, पर्याप्त जनशक्ति, विशेषज्ञता हासिल गर्ने अवसर, नियमित तालिम तथा पदोन्नतिको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ।
त्यसैगरी, अस्पतालमा सुरक्षित कार्य वातावरण, कार्यस्थलमा हुने दुर्व्यवहारको नियन्त्रण र नर्सको पेसागत सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्छ। नर्सलाई स्वास्थ्य सेवाको सहायक जनशक्तिका रूपमा मात्र नभई स्वास्थ्य प्रणालीको अपरिहार्य र जिम्मेवार अंगका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।
म आज पनि अस्पतालमा बिरामीको सेवा गर्दा गर्व महसुस गर्छु। बिरामी निको भएर घर फर्किंदा आफ्नो मेहनत सार्थक भएको अनुभूति हुन्छ। तर आफ्नै भविष्यप्रति ढुक्क हुन नसक्दा विदेशका अवसर खोज्नुपर्ने अवस्था छ। म जस्तै धेरै नर्सको मनमा यही द्वन्द्व छ—आफ्नै देशमा सेवा गर्ने चाहना र सुरक्षित भविष्यको आवश्यकता।
हामी विदेशिन चाहन्छौँ कि आफ्नै देशमा बस्न चाहन्छौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर हाम्रो इच्छामा मात्रै निर्भर छैन। त्यसको उत्तर नेपालले दिने पारिश्रमिक, अवसर, पेसागत सुरक्षा र सम्मानमा पनि निर्भर छ।
नर्सलाई देशमै टिकाउने हो भने सेवाभावका नाममा उनीहरूको श्रमको अवमूल्यन गर्न बन्द गर्नुपर्छ। किनकि नर्सको भविष्य सुरक्षित हुनु भनेको बिरामीको उपचार सुरक्षित हुनु हो र नेपालको स्वास्थ्य सेवाको भविष्य सुरक्षित हुनु पनि हो।
-1794540031-1794558875.png)
